Foto: Johannes Abeling

De titel wordt verleend aan componisten van wie het werk uitzonderlijk en origineel is. Richard Rijnvos is sinds oktober 2009 hoofd van de compositieafdeling van de Engelse universiteit. Op 22 en 23 juni speelt het orkest de première van zijn nieuwe werk Antarctique in de Gashouder van de Westergasfabriek. Richard Rijnvos schreef deze nieuwe compositie, die deel uitmaakt van de cyclus Grand Atlas, Représentation du monde universel en sept tableaux musicales, in opdracht van het orkest voor het AAA-themaprogramma Out of the Box. Het stuk maakt gebruik van de bijzondere, ronde ruimte in de gashouder. Zo staan twaalf slagwerkers rond het orkest opgesteld als de uren op de wijzerplaat van een klok.

Klik hier voor meer informatie over de concerten in de Gashouder.

Voor deze concerten zijn nog kaarten beschikbaar. Online verkrijgbaar  of telefonisch op 020 523 7787 (ma t/m za 12:00-18:00)

Niet de gemiddelde luisteraar
Door: Renske Vrolijk

Rond 1322 riep Philippe de Vitry de Ars Nova uit. Alles wat zijn collega componisten voordien maakten, bestempelde hij met de term Ars Antiqua tot oude meuk. De Ars Nova zou uitlopen in de Ars Subtilior, waarna het rond 1400 overging in wat wij nu de renaissance noemen of de Bourgondische School. Het zou flink wat hemelbestormende generaties en tot ergens in de 20ste eeuw duren voordat componisten op een vergelijkbare manier, met het ratio voorop, veel-lagige muziek neerpenden waarin vreemde samenklanken worden geaccepteerd als uitkomst van de gevolgde logica en die volgens MRI-scans bij de gemiddelde luisteraar vooral de pijncentra in de hersenen prikkelt.

Kortom, maak ik deel uit van een publiek in de uitverkochte Grote Zaal van het Concertgebouw dat op 13 april 2012 bestaat uit masochisten tijdens deze AAA-editie onder de titel Layers?

In het concert waarin de muziek van 14de eeuwer Guillaume de Machaut klinkt in interpretaties van Paul Van Nevel en zijn Huelgas Ensemble en in 20ste eeuwse bewerkingen van Harrison Birtwistle en Charles Wuorinen, blijkt het pianoconcert van György Ligeti als sluitsteen te fungeren. Dat is opmerkelijk, want van alle hedendaagse composities in dit programma, is zijn compositie als enige niet direct te linken aan de middeleeuwen.

Arvo Pärt’s ‘Cantus in memoriam Benjamin Britten’ laat zich in dit concert ontmaskeren als faux-renaissance. Waar echte renaissance muziek gaat over klankschoonheid vanuit een architectonische constructie, blijft bij Pärt alleen structuurarme klankschoonheid over. Gelukkig zet het Huelgas Ensemble loepzuiver met het Kyrie en Gloria uit de Messe de Notre Dame van De Machaut de zaal op scherp, waarna de geesten rijp zijn voor Ligeti’s pianoconcert.

Ligeti’s muziek is ongenaakbaar krachtig en enorm gelaagd. De hondsmoeilijke pianopartij lijkt voor Pierre-Laurent Aimard geen geheimen te kennen en hij weet meer dan alleen de noten in de partituur te raken. Het orkest voegt laag na laag toe, helder en lastig en voor ik het weet verdwaal ik in een hemels web van complexe ingekleurde polyfonie.

Na Ligeti’s pianoconcert is de pauze welkom om even bij te komen. Vervolgens voert het Huelgas ensemble ons weer terug naar de 14de eeuw, met aansluitend het opdrachtwerk van James MacMillan, waarin hij Hodie puer nascitur op eigen wijze inkleedt. Zangeressen op de trap, orkest uitgedund en op een cyclische wijze werkt MacMillan de vocale stemmen in een canon uit. Verbonden met het origineel? Jazeker. Bij de les houdend? Pas aan het einde, als zijn stuk als een bloem openvouwt.

Dat is anders bij Harrison Birtwistle die muziek van De Machaut naar zijn hand zet en waarin hij zijn eigenheid bewaart. Dat dit een prestatie is, bewijst Charles Wuorinen, waar hetzelfde associaties oproept met een Walt Disney-versie van de middeleeuwen.

Leg mij dan nog maar eens onder een MRI-scan en ik weet welke centra in mijn hersenen geprikkeld worden.

Paul Van Nevel bij Confrontaties in gesprek met Hans Ferwerda

Een laatste reactie van Paul Van Nevel in de discussie met Eddie Vetter. Hij liet het KCO weten ‘Overigens vind ik zulke discussies nuttig en bewijzen dat jullie concerten iets in beweging zetten.’ Mochten de heren verder willen praten dan zal het KCO ze graag met elkaar in verbinding brengen.

Waarde Heer Eddie Vetter,

Toch nog een korte reactie bij wijze van besluit. U schrijft “…naar mijn mening dient U zulke middeleeuwse teksten goed in hun context te lezen, niet woorden uit hun context te halen”.
Mijns inziens verwijt hier de pot de ketel dat hij zwart ziet. Want één traktaat maakt de lente nog niet. Ik heb namelijk niet één bron, maar meerdere bronnen die aantonen dat de door mij aangebrachte versieringen wel degelijk deel uitmaakten van het retorisch zingen. En het zijn dan nog wel muziekhandschriften, dus DE CONTEXT ZELVE. Een manuscript (Padua 675, folio 2 verso) bevat versieringstekens boven de longae; in het Cypriotisch handschrift vermeldt de tekst van een ballade (pour haut et liement chanter) dat het gebruikelijk is om “fleuretis” te zingen – weliswaar “pas en tout, mais en partie”. En zo zou ik nog andere voorbeelden kunnen aanhalen.
Overigens is uw verhaal van de versieringen juist, en hebben we die versieringen ook zo gezongen (de reverberatio zingen we inderdaad als een appoggiatura, en de vinnola vox hebben we buigzaam rond een toon gezongen, maar dat is U blijkbaar ontgaan).
Wat de tempi betreft : ik nodig U uit om samen met mij van de originele notatie een cantus partij van het credo te zingen : U kan dan aan den lijve ondervinden wat in deze context “snel” is. Maar dat is waarschijnlijk een brug te ver voor u.
Ik laat het hierbij, in de wetenschap dat woorden maar betekenis krijgen in hun muzikale context.
Wellicht tot een volgend concert, waar U nog meer wappers en afgeraffelde zinnen , om uiterst
zorgvuldige muziekwetenschappelijke termen te gebruiken, zult horen.

Paul Van Nevel

Ik heb het uiteraard niet over het feit of U onze uitvoeringen nu mooi vond of niet – over smaak valt niet te discussiëren. Ik heb het over het feit dat U duidelijk geen kaas hebt gegeten van het repertoire dat wij op het “Layers” concert van het Concertgebouworkest hebben gezongen.

Reactie Paul van Nevel op recensie Telegraaf, 18 april 2012

Lees hier de reactie van De Telegraaf-recensent Eddie Vetter op de ingezonden brief van Paul Van Nevel.

Geachte heer Van Nevel,

Hartelijk dank voor uw reactie. Ik moet u meedelen dat ik niet geheel onwetend ben op dit gebied. Sinds 1981 ben ik verbonden aan de Universiteit van Amsterdam. Mijn onderzoeksgebieden zijn de muziek en de muziektheorie van de middeleeuwen.

Getuige de Latijnse termen die u noemt, bent u vooral geïnspireerd door het traktaat van Hieronymus de Moravia, vervaardigd ongeveer een eeuw vóór Machauts Mis. Ik vrees dat u zijn beschrijving niet goed hebt begrepen. Hij definieert het ornament “flos” in het algemeen als een “zeer snelle en heftige vibratie van de stem of de toon” (“vocis sive soni celerrima procellarisque vibratio”). Binnen deze categorie van “zeer snelle vibraties” maakt hij onderscheid tussen langzamer vibraties die de grenzen van de kleine secunde niet overschrijden (“longi flores”), snellere die de grenzen van de grote secunde niet overschrijden (“aperti”) en vibraties die geleidelijk versnellen (“subiti”). Uit de context van hetzelfde hoofdstuk blijkt dat Hieronymus het hier heeft over versieringen van de longa of de brevis, waarbij hij de relatieve tijdsduren van deze notenwaarden preciseert: gewone “trillers” dus, de een langzamer dan de ander, met kleinere of grotere uitslag, met de duur van de desbetreffende noot. Naar mijn mening dient u zulke middeleeuwse teksten goed in hun context te lezen, niet woorden (“morosa”) uit hun context te lichten om de fantasie de vrije loop te laten.

Waar Machaut bijna een eeuw later een lange noot noteert, introduceert u soms in de uitvoering extreem langzame en langdurige “wappers”, zó traag dat u ze niet meer trillers of vibraties kunt noemen. In relatieve tijdsduur nemen ze niet één maar vele lange noten in beslag, terwijl Machaut de notenwaarden in zijn composities (de proportionele lengtes) exact heeft berekend. “Ornamentiek” (als u het zo wilt noemen) is in zijn werk volledig uitgeschreven, in de vorm van motiefjes die genoteerd zijn met “minimae”, de kleinste notenwaarden. In de buitengewoon precieze notatie van de handschriften, waarvan één waarschijnlijk onder supervisie van Machaut zelf is vervaardigd, komen verder als siertonen uitsluitend plica’s voor, die niet op trillers wijzen maar op een andere versiering.

Aangaande de term “reverberatio” die u noemt, zijn musicologen het erover eens dat deze in Hieronymus’ traktaat geïnterpreteerd moet worden als een appoggiatura, eveneens een andere versiering. De uitdrukking “vinnola vox” wordt in de middeleeuwen uitgelegd als een “weke en buigzame stem” en heeft niets met een triller te maken. “Tremula vox” (niet “tremulando vox”) duidt in het algemeen wel op het vibreren van de stem, zoals reeds in de vroegste neumennotaties het quilisma dit aangeeft. Extreem langzame “wappers” zijn nooit beschreven, niet in Machauts tijd en niet in de eeuw ervoor of erna.

Verder is het de vraag in hoeverre Machaut enige niet door hemzelf uitgeschreven versieringen in zijn muziek zou hebben gewenst. Een van de weinige keren dat hij zich heeft uitgelaten over de uitvoering van zijn muziek, drukt hij de uitvoerende op het hart niets toe te voegen of weg te laten. Zingen wat er staat, met andere woorden. Het zou mooi zijn als musici van nu zich door zo’n uitspraak zouden laten inspireren.

Wat de uitvoering van het Cypriotische Credo betreft: met “uiterst snelle prolatie” bedoelt u een onderverdeling van de semibrevis, waarbij “uiterst snel” uw eigen invulling is. De notatie geeft geen uitsluitsel over de exacte snelheid. Hoe snel, zou mijn inziens mede bepaald moeten worden door de verstaanbaarheid van de tekst. Dat de geloofsbelijdenis in uw “uiterst snelle” interpretatie wordt afgeraffeld, is een feit. Of het historisch verantwoord is, is de vraag. Of het mooi is, is een kwestie van smaak.

Ik hoop dat u uw voordeel kunt doen met deze uitleg.

Met vriendelijke groet en de meeste hoogachting,

Eddie Vetter

Telegraaf, 16 april 2012
(E. Vetter, Concertgebouworkest op avontuur)

Lees hier de reactie van Paul Van Nevel op de recensie in de Telegraaf.

Geachte Heer Vetter,
 
Wat een merkwaardig toeval. Die vrijdagavond, 13 april, zong het Huelgas Ensemble om 23.30u. in de koorzaal van het Concertgebouw voor een select publiek een veertiende-eeuwse ballade waarvan de tekst als volgt begint:
Science na nul annemi, sinon ceulx qui sont ignorant. (Kunst heeft geen enkele vijand, tenzij zij die onwetend zijn.)

Uw recensie, geachte heer Vetter, illustreert ten volle deze ballade.
Ik heb het uiteraard niet over het feit of U onze uitvoeringen nu mooi vond of niet – over smaak valt niet te discussiëren. Ik heb het over het feit dat U duidelijk geen kaas hebt gegeten van het repertoire dat wij op het “Layers” concert van het Concertgebouworkest hebben gezongen.
U schrijft i.v.m. De De Machaut-mis : “…opgetut met bizarre wappers ontsproten aan de fantasie van de dirigent Paul Van Nevel…”.
Uw “wappers”, heer Vetter, zijn niets anders dan middeleeuwse versieringen die duidelijk beschreven staan in de traktaten van die tijd. De belangrijkste ornementen zijn bv. de flores longi, de reverberatio, de tremulando vox en de vinnola vox. Het zijn alle retorische versieringen van of rond een toon. En zij zijn dus niet ontsproten aan mijn fantasie, en U geeft de lezer de indruk dat ik maar wat aanmodder. Ik noem dat een gebrek aan respect voor mij en mijn zangers. U bent een van die “ceulx qui sont ignorant”.

De hele teneur van uw artikel geeft overigens blijk van een domme vooringenomenheid. Want als U bijvoorbeeld het origineel van het Cypriotische “Credo” zou gezien hebben, dat had U kunnen merken dat dat stuk in een uiterst snelle prolatie genoteerd is, en dus een hoog tempo vraagt.
 
Paul Van Nevel

Het Entrée Late Night Café stond afgelopen vrijdag helemaal in het teken van Layers. Er waren optredens van Bruut!, Camel en Reinaldus en DJ Am@deus. Daarnaast waren er exposities van beeldend talent Seeger Baas en modeontwerpster Jana Chocholackova. Een fotoverslag van de avond is hier te zien.

 
 
Meer foto’s.

“In een vrijgemaakte cirkel tussen de voorste rijen zong het gespecialiseerde Huelgas Ensemble van Paul Van Nevel de eerste twee delen van zijn messcherpe Messe de Nostre Dame met adembenemende klaarheid.”

NRC, 16 april 2012
(J. Stapel, Wonderschone zang in cirkel)

Fotografie: Ronald Knapp

“De zeer diverse hedendaagse commentaren op Machaut van Birtwistle en Wuorinen belichtten diens rijkdom nog eens vanuit een andere hoek.
[...]
Het uitgelaten Pianoconcert (1985-1988) van Györg Ligeti werd superieur vertolkt door diens favoriete solist, Pierre-Laurent Aimard. In dit werk met vele gezichten schuiven ritmische lagen knarsend over elkaar, met soms desoriënterend effect.
[...]
Hoogtepunt vormde de bewerking die MacMillan maakte van het anonieme Cypriotische antifoon Hodie puer nascitur, een wereldpremière. Met violen, celesta, verspreide zangers en ingehouden koper bracht MacMillan door het waas van vertrouwde samenklanken iets geheel onverwachts aan het licht, sprankelend, vervoerend en sereen.”
NRC, 16 april 2012
(J. Stapel, Wonderschone zang in cirkel)

“De ‘gelaagdheid’ van Machauts muziek is overduidelijk: twee langzame, lage stemmen vormen het fundament terwijl twee hogere stemmen om elkaar heen kringelen. En natuurlijk grijpt da allemaal op een fascinerende en allesbehalve primitieve manier in elkaar.
[...]
En één van die stukken, Hodie puer nascitur is weer onder handen genomen door de Schotse componist James MacMillan: hij heeft de stemmen iets vertraagd en er een eigen bedachte zilverige muziek overheen gelegd, waarmee het geheel een bovenaardse schoonheid krijgt, alsof een icoon belicht wordt met moderne veelkleurige schijnwerpers.
[...]
Helemaal aan het slot klink Machauts muziek nog eens, maar nu in een overweldigende versie voor groot orkest van de Amerikaan Charles Wuorinen, gevat in pompende octaven en gloeiende instrumentale tinten.”
Volkskrant, 16 april 2012
(F. van der Waa, Elegante oplossing voor het presenteren van moderne muziek)

“Pierre-Laurent Aimard toonde zich wel de ideale vertolker van de solopartij in het waanzinnig complexe Piano-concert van Ligeti, waarin linker- en rechterhand ritmisch onafhankelijk van elkaar lijken te werken.”
Telegraaf, 16 april 2012
(E. Vetter, Concertgebouworkest op avontuur)

 
Meer foto’s.
Fotografie: Anne van der Weijden

Nanna Verhoeff geeft een lezing.

Hans Ferwerda in gesprek met Paul Van Nevel.

Saskia Lankhoorn speelt Sensitive Spot van Kate Moore.

Gert Jan Kocken spreekt over zijn werk.

Kate Moore en Gert Jan Kocken in gesprek met Hans Ferwerda.

Vincent Cortvrint sluit de middag af met Vermont Counterpoint van Steve Reich.

Hans Ferwerda geeft een inleiding op de lezing.

Vincent Cortvrint speelt Vermont Counterpoint van Steve Reich.

Pi de Bruijn geeft de lezing.

Bruut! bestaat uit vier jonge muzikanten die zorgen een volle dansvloer dankzij hun swingende superjazz. De band bestaat nog niet zo lang, maar stond dit jaar al op het podium tijdens Noorderslag en werd door Radio 6 uitgeroepen tot Soul & Jazz Talent.

Hier alvast een voorproefje:

Naast Bruut! staan ook het Haarlemse hiphopduo Camel en Reinaldus en DJ Am@deus op het podium tijdens Entrée Late Night. Daarnaast zijn er exposities van beeldend talent Seeger Baas en modeontwerpster Jana Chocholackova. Ook is er weer een geheim (klassiek) concert in de catacomben van Het Concertgebouw.

Facebookpagina Entrée Late Night – Layers